Mobbing, genel olarak işyerlerinde karşılaşılan ve insanlar arasında ayrım gözetmeksizin bireylere yöneltilen kötü muamele olarak tanımlanabilir. Bu tür kötü muamele, genellikle psikolojik şiddet veya taciz şeklinde ortaya çıkar.
Mobbing (Psikolojik Şiddet) Nedir?
Mobbing, hiyerarşik yapıya sahip ve kontrolün önemli olduğu gruplarda, gücü elinde bulundurmayan veya geri planda kalmış bireyleri pasifleştirmek, itibarsızlaştırmak, yıldırmak gibi amaçlar için bilinçli bir şekilde ve sürekli olarak gerçekleştirilen baskıcı yönetim ve psikolojik şiddet uygulamalarını içerir. Aşağılama, dışlama, tehdit etme, dedikodu çıkartma gibi yöntemlerle yapılan bu saldırılar, mobbing olarak adlandırılır.
Mobbing terimi, başlangıçta çocuklar arasındaki hırpalama, kabadayılık taslama gibi davranışlar için kullanılmıştır. Ancak daha sonraki araştırmalar, mobbing’in sadece çocuklar arasında değil, yaşamın her alanında herkesin karşılaşabileceği saldırılar olduğunu göstermiştir.
Mobbing Belirtileri Nelerdir?
-Psikolojik Tacizin Davranışsal Belirtileri
İstifaya zorlama, Çalışanı sürekli tartışma ortamına çekme. Çalışana sürekli olumsuz eleştirilerde bulunma. Çalışanı görmezden gelme, düşüncelerini önemsememe. Çalışanın görev yerini sürekli değiştirme. İş yerinde kişiye ait bilgisayar, telefon vb. eşyaların kaybolması veya bozulması durumları, talep edildiğinde yerine yenilerinin konulmaması. Çalışanın çalışma arkadaşlarıyla olan ilişkilerinin olumsuz yönde değişmesi. Kişinin ofisin diğer bölümlerine girdiğinde konuşmaların durması. Kişinin hoşlanmadığı davranışlara maruz kalması, örneğin sigara içmeyen birinin yanına sigara içen iş arkadaşlarının yerleştirilmesi. Kişi, yaptığı her işin detaylı bir şekilde incelendiğini hissetme. Kişinin telefon görüşmeleri, mola süreleri detaylı olarak kontrol edilir. Kişinin özel kutlama veya diğer sosyal aktivitelere davet edilmemesi. Kişinin kişisel öneri, istek veya şikayetlerinin reddedilmesi veya yanıtsız bırakılması. Kişi, diğer çalışanlar tarafından sürekli küçümsenir, tepki görür. Kişinin giyim tarzı ve davranışları alay konusu yapılır. Kişi, iş yeri ile ilgili haber ve bilgilendirmelerden dışlanır. Kişiye, kendisini değer hissetmesi için yeteneklerinin çok altında görevler verilir. Kişi hakkında çeşitli dedikodular yapılır ve yıpratılmaya çalışılır. Kişi, kendisinden daha düşük düzeyde görev yapan iş arkadaşlarından daha düşük maaş alır. İş ortamı dışındaki yerlerde bireylere yöneltilen her türlü zorbalık ve kötü muamele, psikolojik şiddet (mobbing) olarak adlandırılır.
Örneğin; aile içinde kardeşlerin birbirlerine yönelik kıskançlıkla söyledikleri ağır sözler, sevgililerin birbirlerine yönelik hakaretleri veya olaylara karşı uyguladıkları baskılar da mobbing kapsamında değerlendirilebilir.
-Mobbing’in Ruhsal Ve Fiziksel Belirtileri
Mobbing, bir çalışanın iş motivasyonunun düşmesine, başarısız, yetersiz ve değersiz hissetmesine neden olur. Mağdur olan kişi açısından şu etkiler görülebilir:
– Yoğun kaygı ve stres içinde bulunma. – Korku duygusunun ruh hali üzerinde büyük etki yaratması. – Sürekli tedirgin ruh haline bürünme. – Verilen görevlere odaklanamama. – Tükenmişlik sendromuna girme. – İş yapma konusunda daha az hevesli olma ve sonrasında işten ayrılma düşüncesi. – İşten ayrıldığı takdirde ekonomik olarak kötü duruma düşme. – İş yaparken kendine güvenememe. – Sürekli başarısız olacağını düşünme. – Mide problemleri yaşama. – Depresyona girme, ciddi psikolojik rahatsızlıklar gibi sonuçlar.
Yukarıda sıralanan etkiler, mobbing’in birey üzerindeki olumsuz etkilerini yansıtırken, aynı zamanda psikolojik şiddetin iş yerinde genel morale, yetişmiş ve deneyimli personelin kaybına ve iş veriminde düşüşe neden olmasına yol açar. İş yerinde güvensiz bir ortam oluşur ve kalan çalışanlar, kendilerinin de kötü muamele görebilecekleri ve mobbinge maruz kalabilecekleri endişesi yaşamaya başlarlar.
Mobbing Nasıl İspatlanır?
İş yerinde kötü muameleye maruz kalındığı anda çalışan, yaşadıklarını, uğradığı zorbalıkları, kötü muamele sonucunda düştüğü psikolojik durumu tarih belirterek not almalıdır. Psikolojik şiddetle ilgili olan tüm yazışmalar (e-mailler, WhatsApp yazışmaları, telefon görüşmeleri vb.) kayıt altında tutulmalıdır.
Çalışanın yerinin sıklıkla değiştirilmesi, mobbing’in bir türüdür. Bu nedenle çalışan, sürekli olarak çalıştığı departmanın değiştirilmesine dair ve bulunduğu şubeden başka bir şubeye gönderme bilgilerini kayda almalıdır.
Özgüven ve özsaygının yitirilmesi durumunda, psikolojik destek için başvurulan psikolog veya psikiyatriden rapor istenmelidir. Aynı zamanda 170’i arayarak destek alınmalı ve içinde bulunulan durum detaylı bir şekilde anlatılmalıdır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, TBMM, Anayasa Mahkemesi, CİMER, Türkiye İnsan Hakları Kurumu gibi kurumlara şikayette bulunmak da önemlidir. Bu kurumlar, kötü muamele durumlarıyla ilgili resmi başvuruları değerlendirme yetkisine sahiptir.
Mobbing’in Cezası Nedir?
Psikolojik şiddet uygulamak, başlı başına bir suç teşkil etmektedir.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne göre (Madde 14), hiç kimseyi dil, din, ırk veya başka durumlar temelinde ayrımcılığa tabi tutmak kabul edilemez.
Türk Ceza Kanunu’na göre, bir kimsenin onur, şeref ve saygınlığına saldırmak suçtur. Madde 125’e göre bu tür fiillerle suçlanan kişi, üç aydan iki yıla kadar hapis ve adli para cezası ile cezalandırılabilir.
Aynı kanunun Madde 86’sına göre, kasıtlı olarak başkasının vücuduna acı veren, sağlığını veya algılama yeteneğini bozan kişi 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezasına çarptırılabilir.
Madde 106’ya göre vücut ve cinsel dokunulmazlığa yönelik saldırıyla tehdit eden kişi, altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılabilir.
Madde 267’ye göre idari yaptırım uygulamak için hukuka aykırı bir fiil uygulayan kişi, bir yıldan dört yıla kadar hapis cezasına çarptırılabilir.
Madde 123’e göre, huzuru bozmak amacıyla bir kişiye sürekli telefon açmak, gürültü yapmak gibi rahatsız edici davranışlarda bulunulması halinde, mağdurun şikayeti üzerine üç aydan bir yıla kadar hapis cezası verilebilir.
Mobbing’in İş Kanunundaki Yeri Nedir?
Psikolojik taciz kavramı, ilk defa Türk Borçlar Kanunu’nda yer almıştır ve “İşçinin kişiliğinin korunması” başlığı altında düzenlenmiştir.
Bu bağlamda, işveren ve işçi arasında karşılıklı iyi niyet ilişkisinin bulunması gerektiği, işçinin işverene sadakat göstermesi, işverenin ise işçiye saygı göstererek güvenli ve konforlu bir çalışma ortamı sağlaması gerektiği vurgulanmaktadır. İşveren, bu prensiplere aykırı davranış sergilediğinde sözleşmeye aykırılıktan sorumlu tutulabilir.
Türk Medeni Kanunu’nda bahsedilen dürüst davranma ilkesi, kişinin haklarından ve özgürlüklerinden vazgeçemeyeceği, sınırlandırılamayacağı ilkesini içermekte olup, kişilik haklarına saldırı durumunda korunma hakkını öne çıkarmaktadır. Ayrıca, maddi ve manevi tazminat davası açma hakkını içeren maddeler, “Kişilik Haklarına Saldırı” kapsamında başvurulabilecek hukuki çözümleri sunmaktadır.
4857 sayılı İş Kanunu, doğrudan psikolojik şiddete odaklanmasa da işverenin genel yükümlülüklerini düzenlemektedir. Eşit davranma ilkesi, dil, din, ırk, mezhep ayrımı gözetilemeyeceğini belirtirken, çalışma koşullarındaki değişikliklere ilişkin hükümler ve sözleşmede fesih konularını içeren madde 22, işverenin çalışana bilgilendirme ve değişiklikleri kabul etmeme hakkını düzenlemektedir.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ise işçilerin ve işverenin sağlıklı çalışma ortamını sağlamakla yükümlü olduğunu belirtir. İşveren, işçinin konforlu, rahat ve güvenli bir ortam temin etmelidir.
Neler Psikolojik Taciz (Mobbing) Kapsamına Girer?
Mobbing, bir bireyin diğerine yönelik çeşitli psikolojik şiddet ve duygusal saldırı biçimlerini içerir. Bu tür şiddet ve saldırı örnekleri arasında çalışanı iş ortamından izole etme, lakap takma, hakaret etme, küçük düşürücü hareketlerde bulunma, görevli olunmayan alanlarda iş verme, şube değiştirme, asılsız iddialarda bulunma, yapılan işin değersizleştirilmesi gibi davranışlar bulunmaktadır. Aynı zamanda, aile ortamında kardeşler arasında sevgisizlik gibi örnekler de mobbing kapsamına girebilir. Bu tür eylemler, bir kişinin diğerine kasıtlı olarak zarar verme amacını taşıyan davranışlar olarak nitelendirilir.
Mobbing Davalarında Verilmiş Emsal Kararlar
Örnek Emsal Karar 1: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E.2012/1925 K. 2013/1407 T.25.9.2013 tarihli ilamında, psikolojik şiddetin hizmet sözleşmesinin haklı bir sebeple feshedilebileceğini belirtmiştir. Davacı, uzun süreli bir hizmetin ardından işyerinde gördüğü psikolojik şiddet nedeniyle sözleşmesini haklı bir sebep göstererek feshetmiştir. Yer değişiklikleri ve mobbinge dair belgelerle desteklenmiş durumda olan davacı, manevi ve maddi tazminat talebinde bulunabilir. Mahkeme, davacının lehine manevi tazminata hükmetmiştir.
Farklı Emsal Karar 2: Yargıtay’ın diğer bir ilamında ise, mobbing iddialarını ispat yükünün mağdura ait olduğu vurgulanmıştır. İşçi, maruz kaldığı mobbingi kanıtlamakla yükümlüdür. Ancak, anlatılan olayların tutarlı ve güçlü kanıtlarla desteklenmesi gerekmektedir. Mobbingin varlığını kanıtlamak için kişilik haklarına ve sağlığa ciddi bir saldırının yaşandığını göstermek önemlidir. Özetle, mobbing iddialarının ispatı, güçlü kanıtlar ve tutarlı anlatımla mümkündür. (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2010/38293 K.2013/5390 T.12.02.2013)
Mobbing Nedir?
Mobbing, genel olarak işyerlerinde karşılaşılan ve insanlar arasında ayrım gözetmeksizin bireylere yöneltilen kötü muamele olarak tanımlanabilir. Bu tür kötü muamele, genellikle psikolojik şiddet veya taciz şeklinde ortaya çıkar.
Mobbing (Psikolojik Şiddet) Nedir?
Mobbing, hiyerarşik yapıya sahip ve kontrolün önemli olduğu gruplarda, gücü elinde bulundurmayan veya geri planda kalmış bireyleri pasifleştirmek, itibarsızlaştırmak, yıldırmak gibi amaçlar için bilinçli bir şekilde ve sürekli olarak gerçekleştirilen baskıcı yönetim ve psikolojik şiddet uygulamalarını içerir. Aşağılama, dışlama, tehdit etme, dedikodu çıkartma gibi yöntemlerle yapılan bu saldırılar, mobbing olarak adlandırılır.
Mobbing terimi, başlangıçta çocuklar arasındaki hırpalama, kabadayılık taslama gibi davranışlar için kullanılmıştır. Ancak daha sonraki araştırmalar, mobbing’in sadece çocuklar arasında değil, yaşamın her alanında herkesin karşılaşabileceği saldırılar olduğunu göstermiştir.
Mobbing Belirtileri Nelerdir?
-Psikolojik Tacizin Davranışsal Belirtileri
İstifaya zorlama,
Çalışanı sürekli tartışma ortamına çekme.
Çalışana sürekli olumsuz eleştirilerde bulunma.
Çalışanı görmezden gelme, düşüncelerini önemsememe.
Çalışanın görev yerini sürekli değiştirme.
İş yerinde kişiye ait bilgisayar, telefon vb. eşyaların kaybolması veya bozulması durumları, talep edildiğinde yerine yenilerinin konulmaması.
Çalışanın çalışma arkadaşlarıyla olan ilişkilerinin olumsuz yönde değişmesi.
Kişinin ofisin diğer bölümlerine girdiğinde konuşmaların durması.
Kişinin hoşlanmadığı davranışlara maruz kalması, örneğin sigara içmeyen birinin yanına sigara içen iş arkadaşlarının yerleştirilmesi.
Kişi, yaptığı her işin detaylı bir şekilde incelendiğini hissetme.
Kişinin telefon görüşmeleri, mola süreleri detaylı olarak kontrol edilir.
Kişinin özel kutlama veya diğer sosyal aktivitelere davet edilmemesi.
Kişinin kişisel öneri, istek veya şikayetlerinin reddedilmesi veya yanıtsız bırakılması.
Kişi, diğer çalışanlar tarafından sürekli küçümsenir, tepki görür.
Kişinin giyim tarzı ve davranışları alay konusu yapılır.
Kişi, iş yeri ile ilgili haber ve bilgilendirmelerden dışlanır.
Kişiye, kendisini değer hissetmesi için yeteneklerinin çok altında görevler verilir.
Kişi hakkında çeşitli dedikodular yapılır ve yıpratılmaya çalışılır.
Kişi, kendisinden daha düşük düzeyde görev yapan iş arkadaşlarından daha düşük maaş alır.
İş ortamı dışındaki yerlerde bireylere yöneltilen her türlü zorbalık ve kötü muamele, psikolojik şiddet (mobbing) olarak adlandırılır.
Örneğin; aile içinde kardeşlerin birbirlerine yönelik kıskançlıkla söyledikleri ağır sözler, sevgililerin birbirlerine yönelik hakaretleri veya olaylara karşı uyguladıkları baskılar da mobbing kapsamında değerlendirilebilir.
-Mobbing’in Ruhsal Ve Fiziksel Belirtileri
Mobbing, bir çalışanın iş motivasyonunun düşmesine, başarısız, yetersiz ve değersiz hissetmesine neden olur. Mağdur olan kişi açısından şu etkiler görülebilir:
– Yoğun kaygı ve stres içinde bulunma.
– Korku duygusunun ruh hali üzerinde büyük etki yaratması.
– Sürekli tedirgin ruh haline bürünme.
– Verilen görevlere odaklanamama.
– Tükenmişlik sendromuna girme.
– İş yapma konusunda daha az hevesli olma ve sonrasında işten ayrılma düşüncesi.
– İşten ayrıldığı takdirde ekonomik olarak kötü duruma düşme.
– İş yaparken kendine güvenememe.
– Sürekli başarısız olacağını düşünme.
– Mide problemleri yaşama.
– Depresyona girme, ciddi psikolojik rahatsızlıklar gibi sonuçlar.
Yukarıda sıralanan etkiler, mobbing’in birey üzerindeki olumsuz etkilerini yansıtırken, aynı zamanda psikolojik şiddetin iş yerinde genel morale, yetişmiş ve deneyimli personelin kaybına ve iş veriminde düşüşe neden olmasına yol açar. İş yerinde güvensiz bir ortam oluşur ve kalan çalışanlar, kendilerinin de kötü muamele görebilecekleri ve mobbinge maruz kalabilecekleri endişesi yaşamaya başlarlar.
Mobbing Nasıl İspatlanır?
İş yerinde kötü muameleye maruz kalındığı anda çalışan, yaşadıklarını, uğradığı zorbalıkları, kötü muamele sonucunda düştüğü psikolojik durumu tarih belirterek not almalıdır. Psikolojik şiddetle ilgili olan tüm yazışmalar (e-mailler, WhatsApp yazışmaları, telefon görüşmeleri vb.) kayıt altında tutulmalıdır.
Çalışanın yerinin sıklıkla değiştirilmesi, mobbing’in bir türüdür. Bu nedenle çalışan, sürekli olarak çalıştığı departmanın değiştirilmesine dair ve bulunduğu şubeden başka bir şubeye gönderme bilgilerini kayda almalıdır.
Özgüven ve özsaygının yitirilmesi durumunda, psikolojik destek için başvurulan psikolog veya psikiyatriden rapor istenmelidir. Aynı zamanda 170’i arayarak destek alınmalı ve içinde bulunulan durum detaylı bir şekilde anlatılmalıdır.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, TBMM, Anayasa Mahkemesi, CİMER, Türkiye İnsan Hakları Kurumu gibi kurumlara şikayette bulunmak da önemlidir. Bu kurumlar, kötü muamele durumlarıyla ilgili resmi başvuruları değerlendirme yetkisine sahiptir.
Mobbing’in Cezası Nedir?
Psikolojik şiddet uygulamak, başlı başına bir suç teşkil etmektedir.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne göre (Madde 14), hiç kimseyi dil, din, ırk veya başka durumlar temelinde ayrımcılığa tabi tutmak kabul edilemez.
Türk Ceza Kanunu’na göre, bir kimsenin onur, şeref ve saygınlığına saldırmak suçtur. Madde 125’e göre bu tür fiillerle suçlanan kişi, üç aydan iki yıla kadar hapis ve adli para cezası ile cezalandırılabilir.
Aynı kanunun Madde 86’sına göre, kasıtlı olarak başkasının vücuduna acı veren, sağlığını veya algılama yeteneğini bozan kişi 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezasına çarptırılabilir.
Madde 106’ya göre vücut ve cinsel dokunulmazlığa yönelik saldırıyla tehdit eden kişi, altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılabilir.
Madde 267’ye göre idari yaptırım uygulamak için hukuka aykırı bir fiil uygulayan kişi, bir yıldan dört yıla kadar hapis cezasına çarptırılabilir.
Madde 123’e göre, huzuru bozmak amacıyla bir kişiye sürekli telefon açmak, gürültü yapmak gibi rahatsız edici davranışlarda bulunulması halinde, mağdurun şikayeti üzerine üç aydan bir yıla kadar hapis cezası verilebilir.
Mobbing’in İş Kanunundaki Yeri Nedir?
Psikolojik taciz kavramı, ilk defa Türk Borçlar Kanunu’nda yer almıştır ve “İşçinin kişiliğinin korunması” başlığı altında düzenlenmiştir.
Bu bağlamda, işveren ve işçi arasında karşılıklı iyi niyet ilişkisinin bulunması gerektiği, işçinin işverene sadakat göstermesi, işverenin ise işçiye saygı göstererek güvenli ve konforlu bir çalışma ortamı sağlaması gerektiği vurgulanmaktadır. İşveren, bu prensiplere aykırı davranış sergilediğinde sözleşmeye aykırılıktan sorumlu tutulabilir.
Türk Medeni Kanunu’nda bahsedilen dürüst davranma ilkesi, kişinin haklarından ve özgürlüklerinden vazgeçemeyeceği, sınırlandırılamayacağı ilkesini içermekte olup, kişilik haklarına saldırı durumunda korunma hakkını öne çıkarmaktadır. Ayrıca, maddi ve manevi tazminat davası açma hakkını içeren maddeler, “Kişilik Haklarına Saldırı” kapsamında başvurulabilecek hukuki çözümleri sunmaktadır.
4857 sayılı İş Kanunu, doğrudan psikolojik şiddete odaklanmasa da işverenin genel yükümlülüklerini düzenlemektedir. Eşit davranma ilkesi, dil, din, ırk, mezhep ayrımı gözetilemeyeceğini belirtirken, çalışma koşullarındaki değişikliklere ilişkin hükümler ve sözleşmede fesih konularını içeren madde 22, işverenin çalışana bilgilendirme ve değişiklikleri kabul etmeme hakkını düzenlemektedir.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ise işçilerin ve işverenin sağlıklı çalışma ortamını sağlamakla yükümlü olduğunu belirtir. İşveren, işçinin konforlu, rahat ve güvenli bir ortam temin etmelidir.
Neler Psikolojik Taciz (Mobbing) Kapsamına Girer?
Mobbing, bir bireyin diğerine yönelik çeşitli psikolojik şiddet ve duygusal saldırı biçimlerini içerir. Bu tür şiddet ve saldırı örnekleri arasında çalışanı iş ortamından izole etme, lakap takma, hakaret etme, küçük düşürücü hareketlerde bulunma, görevli olunmayan alanlarda iş verme, şube değiştirme, asılsız iddialarda bulunma, yapılan işin değersizleştirilmesi gibi davranışlar bulunmaktadır. Aynı zamanda, aile ortamında kardeşler arasında sevgisizlik gibi örnekler de mobbing kapsamına girebilir. Bu tür eylemler, bir kişinin diğerine kasıtlı olarak zarar verme amacını taşıyan davranışlar olarak nitelendirilir.
Mobbing Davalarında Verilmiş Emsal Kararlar
Örnek Emsal Karar 1: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E.2012/1925 K. 2013/1407 T.25.9.2013 tarihli ilamında, psikolojik şiddetin hizmet sözleşmesinin haklı bir sebeple feshedilebileceğini belirtmiştir. Davacı, uzun süreli bir hizmetin ardından işyerinde gördüğü psikolojik şiddet nedeniyle sözleşmesini haklı bir sebep göstererek feshetmiştir. Yer değişiklikleri ve mobbinge dair belgelerle desteklenmiş durumda olan davacı, manevi ve maddi tazminat talebinde bulunabilir. Mahkeme, davacının lehine manevi tazminata hükmetmiştir.
Farklı Emsal Karar 2: Yargıtay’ın diğer bir ilamında ise, mobbing iddialarını ispat yükünün mağdura ait olduğu vurgulanmıştır. İşçi, maruz kaldığı mobbingi kanıtlamakla yükümlüdür. Ancak, anlatılan olayların tutarlı ve güçlü kanıtlarla desteklenmesi gerekmektedir. Mobbingin varlığını kanıtlamak için kişilik haklarına ve sağlığa ciddi bir saldırının yaşandığını göstermek önemlidir. Özetle, mobbing iddialarının ispatı, güçlü kanıtlar ve tutarlı anlatımla mümkündür. (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2010/38293 K.2013/5390 T.12.02.2013)
Kategoriler
Son Yazılar
Arşivler